Телефоны рекламного отдела "Янаўскага краю" +375 1652 2 52 91 +375 29 635 01 17 Email: zviazda@brest.by  Версия сайта для слабовидящих

Люди и судьбы

Помніш, Валодзя?!

Количество просмотров:

Зазвычай мы не маем практыкі суправаджаць тэксты нашых аўтараў рэдактарскім уступным словам. Але на гэты раз зробім выключэнне. Публікацыю эсэ Валерыя Кухарчука мы знарок прымеркавалі да дзён, калі ўспамінаем тых, хто ўжо не з намі, бо прысвечана яно журналісту і паэту Уладзіміру Сітусе, які пайшоў з жыцця восенню 2014 года.

Маё знаёмства з ім пачалося са… сваркі. Прычынай стаў адзін з вершаў Сітухі, на мастацкія вартасці якога нашы погляды разышліся. Пазней, праўда, мы часта знаходзілі адну мову і я нават рабіў водгукі і рэцэнзіі на некаторыя яго кнігі. Уладзімір Сітуха, як мне здаецца, быў “чалавекам-святам”. Дзе быў ён – жыццё пачынала проста бурліць. Яго шматбаковы і супярэчлівы талент знайшоў, трэба меркаваць, неблагое прымяненне, калі Уладзімір Мікалаевіч заняў пасаду намесніка рэдактара “Народнай трыбуны” і сярод іншых пытанняў вёў рэкламны складнік газеты. Яго напорыстасць, нехарактэрная для шараговага паэта, давала свой плён. Неяк мы зноў закранулі з ім тэму вартасці аднаго з вершаваных тэкстаў, які Сітуха зрабіў для чарговага рэкламадаўцы. Я зноў выказаў незадаволенасць яго мастацкімі асаблівасцямі, на што аўтар сказаў: “Затое я зарабіў гэтым вершам некалькі мільёнаў для рэдакцыі”. Моцны аргумент, не паспрачаешся…
Ён выдатна разумеў, калі можна дазволіць “халтуру”, як з той рэкламай, а калі трэба пісаць на шчырасць. Асабіста для мяне прыкладам такой шчырай літаратуры сталі некалькі казак Сітухі, якія ён пісаў, верагодней за ўсё, найперш для свайго ўнука, якога вельмі любіў. Файныя, добрыя казкі… У маёй асабістай бібліятэцы захоўваецца гэтая кніжка з аўтарскім аўтографам-прысвячэннем маім дзецям…

Ігар Гетман.

У тыя дні я не ўсведамляў, што адбываецца на самой справе. Я жыў па-за межамі рэчаіснасці.Жартачкі скончыліся. З амерыканскай амбасады ў Маскве прыйшлі дакументы з дазволам на выезд у Злучаныя Штаты. Мне, жонцы Надзі, дочкам Тані і Валерыі з яе мужам Аляксеем, сыну-школьніку Арцёму. “Пускалі” ўсіх! І трэба было не пазней як праз месяц, плюс тыдзень-другі на раскачку, вастрыць лыжы, дакладней пакаваць чамаданы ды – “сем тысяч над зямлёй”. Пералятаць акіян, разганяць крылом туман, наўхіст пакідаючы любімую работу ў рэдакцыі, родных і сяброў, абжытае гняздо.
“Афёру” мо з паўгода таму закруцілі жонка з сярэдняй дачкой Наташай, якая разам з мужам Сашам, маімі ўнучкамі Каралінкай ды Дамірчыкам ужо пэўны час жылі ў ЗША. Акурат тады ў Штатах пачала дзейнічаць так званая праграма ўз’яднання сем’яў. І дачушцы, несумненна, хацелася, каб бацькі, сёстры-
брат апынуліся побач. Надзя за акіян не надта рвалася, але паддалася на ўгаворы дачкі, спасылаючыся на волю Бога. Я ж успрыняў усё гэта (афармленне адпаведных дакументаў) як чарговы жаноцкі “бзік”, маўляў, няхай пацешацца. Бо быў цвёрда перакананы, што былога члена КПСС, цяперашняга журналіста, беларускага пісьменніка наўрад ці чакаюць “у дэмакратычным замежжы” з распрасцёртымі рукамі. Ажно вунь як усё абярнулася!..
І вось у гэтым вэрхале душэўных для мяне пакут як гром з яснага неба далятае ў наш раённы гарадок з абласнога Брэста нерэальная, неўспрымальная здаровым сэнсам навіна: памёр Сітуха. Гэта значыць, ты, Валодзя, памёр!..
Паверыць такому можна было пра каго заўгодна. Толькі не пра цябе. Бо ты і цяпер у маёй памяці – неўтаймавальная спружына аптымізму, творчага імпэту, натхнення, веры ў жыццё.
Дзе? Як? Чаму?.. Казалі: адпачываў у санаторыі, ... тромб, ... раптоўная смерць. У той гаротны дзень 22 кастрычніка 2014-га табе было поўных шэсцьдзесят чатыры і чатыры месяцы. Цяпер жа мінулі яшчэ чатыры гады, як ты недзе далёка, у іншым вымярэнні...
Апошнім часам мы бачыліся даволі рэдка. Розныя гарады, розныя месцы працы. Хаця род дзейнасці, інтарэсы – агульныя. Таму ніколі нават завочна не пакідалі адзін другога па-за ўвагай, ды добрыя нагоды надараліся для сустрэч. Калі аблвыканкамаўскі аўтобус, што вёз пісьменнікаў Брэсцкага аддзялення саюза на чарговае літаратурнае свята “Лунінская восень”, спыняўся ля прыдарожнага рэстарана “Пад ліпамі”, каб папоўніць сваю кагорту іванаўскімі творцамі, ты часта прыпасаў для мяне месца побач з сабою. Да самага Лунінца мы ажыўлена дзяліліся навінамі: і хатнімі, і творчымі. Прызнаюся: я не паспяваў усачыць за тваёй творчасцю. У апошнія гады ты нібы сапраўды спяшаўся жыць, каб пакінуць пасля сябе багатую спадчыну, добры плён. Што ні год – у розных выдавецтвах Брэста, Мінска, Масквы з друку выходзілі адна, дзве, а то і тры твае новыя кнігі паэзіі, прозы, дзіцячай літаратуры. “Сваты”, “Акорды душы”, “Акрылены верай”, “Споведзь пра Бядулю”, “Скакуны”, “Генералы зямлі”, “Званы над Шкловам”, “Аб веры, вернасці і вечнасці”, “Пра арэхі, сома і бабра”...
Здаецца, астатнім разам нам выпала магчымасць пагутарыць па душах на 70-гадовым юбілеі роднай “раёнкі”, якая ў свой час і мяне, і цябе, што называецца, “вывела ў людзі”. На свята “Чырвонай звязды”, якую тады рэдагаваў Анатоль Крэйдзіч, з’ехаліся многія яе былыя супрацоўнікі: Мікалай Базан, Мікола Панасюк, Мікола Трафімчук, Якаў і Вольга Аляксейчыкі,... шматлікі пазаштатны аўтарскі актыў... У раённай бібліятэцы імя Панфёрава, дзе праходзіла ўрачыстая частка мерапрыемства, ты чытаў свае вершы. Узнёсла, натхнёна, зычным, нават “грамавым” голасам. Пасля быў фуршэт у рэстаране “Палескі”. Помніцца, адзін з нашых калегаў тады крыху “хапіў лішку”, і ты выклікаўся адвезці яго дадому ў Брэст на ўласным аўтамабілі. Ты “не ўжываў”. І быў далёкім ад моцных напояў на працягу ўсяго нашага знаёмства. Праўда, на яго заранку не аднойчы даводзілася чуць розгаласы злых языкоў кшталту: Сітуха “зашыўся”, “закадзіраваўся”. Я не лез з допытамі, бо чамусьці быў асабіста ўпэўнены, што ты проста даў сам сабе цвёрдае мужчынскае слова і заставаўся верным яму ўсё жыццё.
А помніш, Валодзя, як мы пазнаёміліся? Я помню.
Восень далёкага 1980 года. Я, нядаўні выпускнік Іванаўскай сярэдняй школы №2, ужо з паўгода працую ў рэдакцыі раённай газеты “Чырвоная звязда” карэспандэнтам аддзела пісьмаў. Яшчэ школьнікам супрацоўнічаў з “раёнкай”. Член літаратурнага аб’яднання “Ясельда”. Вершыкі, заметкі пра школьнае ды калгаснае жыццё, замалёўкі пра ветэранаў... Калі ў штаце нечакана з’явілася вакансія (раптоўна памёр загадчык сельгасаддзела Арсенцій Шваб), рэдактар Аляксей Трафімавіч Каўко прапанаваў мне стала паспрабаваць журналісцкага хлеба. Вытрымаў месяц выпрабавальнага тэрміну. І вось ужо... спяшаюся выканаць чарговае заданне свайго непасрэднага начальніка – загадчыка аддзела пісьмаў Міколы Трафімчука.
Па калідоры з боку рэдактарскага кабінета шыбуе каржакаваты, не па камплекцыі шпаркі незнаёмец. Перасякаемся ў тамбуры ля ўваходных у будынак рэдакцыі дзвярэй.
– Ты хто?
Ад нахабства нечаканага пытання я ніякавею, разгублена адказваю:
– Валера...
– Кухарчук?
– Так.
– А я Валодзя. Сітуха. Спрацуемся...
І знікае пад пісклява-траскучы захлёб дзвярной спружыны.
Я ж забываю, якога ляду тут раблю, куды і навошта збіраўся. Сітуха... Гэтае прозвішча мне вядома ледзь ці не з першага дня маёй работы ў калектыве. Але яно для мяне хутчэй – рэдакцыйная легенда. Неяк сакратар-машыністка На-дзея Паўлаўна, жонка рэдактара, разгаварылася (не без выхаваўчага намеру ў мой адрас), калі надыктоўваў ёй свой чарговы опус:
– Любіць мой Трафімавіч маладых выхоўваць. Аднак усякага бывала. Працаваў у нас Валодзя Сітуха, завадатар. А Коля Крывецкі ды Валера Міхальчук таксама былі яшчэ халасцякамі. Чаго толькі не вычваралі хлопцы. Бывала, у кабінетах на падшыўках начавалі. А пасварацца – то й пішучыя машынкі праз вокны вылёталі... “Калі ўжо вы перажэніцеся”, – неаднойчы ўшчуваў іх Каўко...
На час майго прыходу ў рэдакцыю Міхальчук і Крывецкі “перажаніліся”. Сітуха ж ва ўяўленні заставаўся вобразам рамантызаваным. І вось “легенда” матэрыялізавалася...
Здружыліся мы адразу і моцна. Хоць ты і быў намнога старэйшым ды свету далібог пабачыў. Мае бацькі на той час атрымалі ў горадзе новую кватэру. Але мама яшчэ працавала ў Ляхавічах, настаўніцай у сельскай школе. Таму й жылі “продкі” пакуль у вёсцы. У нашым жа распараджэнні былі вольныя апартаменты. Раніцай снедалі ў школьнай сталоўцы ў знаёмай паварыхі. А праз гадзіны дзве “напружанай” працы ты заходзіў да мяне ў кабінет і клікаў “на мінералку”. Ледзь ці не кожная гандлёвая кропка тады была затарана мінеральнай вадой пад назвай “Вярска”. Не помню ўжо, чыйго гэта разліву. Дык вось, гэты напой нараджаў нямала жартаў ды прыколаў. Як зараз бачу нашу гумарыстычную насценгазету ў рэдакцыйным калідоры. На ёй тваё адмысловае фота разам з міліцыянтам-даішнікам (Лёнем Савенкам, здаецца). І подпіс: “Што, зноў “Вярскі” насмактаўся?..”
Не, ты тады ўжо абсалютна не ўжываў спіртнога. Але цяга да розных вясёлых месцаў, відаць, яшчэ захоўвалася. І мы скіроўвалі свае рэпарцёрскія стопы ў бок кафэ “Вецярок” паблізу аўтобуснай станцыі. І нязменная Фаіна Васільеўна вымала для нас з лядоўні запацелую пляшку “Вярскай”. Мы разлівалі яе па гранёных стаканах і... назіралі жыццё. Так. Ты казаў, што для журналіста няма месца лепшага, чым гэтае, каб пазнаць сутнасць светаўладкавання, быць у віры народнага жыцця. І мы нярэдка станавіліся сведкамі смешных, нават кур’ёзных гісторый.
Памятаеш, цётка Фаня любіла прыграшыць недалівам. Але аднойчы адзін з пастаянных кліентаў вырашыў яе на гэтым падлавіць ды правучыць. Ён замовіў два па сто гарэлкі, пасля папрасіў яшчэ адну парожнюю шклянку, у якую на вачах шматлікіх сведкаў выліў змесціва папярэдніх. І вось так званыя “два па сто” ледзь перавалілі толькі палову стандартнай двухсотграмовай пасудзіны. Праўда, няўрымслівая буфетчыца не разгубілася і пад нарастаючы гул незадаволенасці пачала прычытаць: “Вой, глядзіце... Фокуснік, фокуснік!..”
А вечарам ты падбухторваў мяне на паход у інтэрнат камбіната бытавога абслугоўвання, дзе нядаўна пасялілася выпускніца факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Надзя Кудласевіч, якая па размеркаванні прыехала на працу ў нашу “раёнку”. З дзяўчатамі (а жыла яна яшчэ з адной сяброўкай) мы весела бавілі час: чыталі вершы, спявалі пад гітару, слухалі музыку, заводзілі дэбаты на “інтэлектуальныя тэмы”... І я, наіўны, нясмелы юнак, пачаў іншым позіркам паглядаць на сваю прыгажуню-каляжанку.
Нядаўна (ужо тут, за акіянам) яшчэ раз перачытаў твой даўні нарыс “Васілёк” пра нашага агульнага сябра і калегу Васіля Жушму, дзе ты пішаш: “Сваім сватам, як і большасць хлопцаў з нашай “раёнкі” – Панасюк, Міхальчук, Крывецкі, Базан, Аляксейчык – Васіль выбраў мяне...” Ды раптам злавіў сябе на думцы, што ты быў і маім першым, бадай, галоўным сватам. Ты выдзімаў гуллівы вецер з маёй няспелай галавы, якая магла яшчэ падкручвацца ў бок карацейшых спаднічак. Ты сачыў за “маральным абліччам” маёй абранніцы, адганяючы ад яе любыя памкненні залётнага заляцанства, пакуль я два гады выконваў пачэсны абавязак абаронцы Айчыны. А пасля майго звальнення са службы ў арміі ў запас быў ганаровым госцем на нашым з Надзяй вяселлі ў яе роднай вёсцы Таўмачава на Століншчыне.
Аднак мы ўмелі не толькі добра адпачываць, але і працаваць.

Помніш?.. Я помню, як ты “суправаджаў “Несцерку”. Была ў нашай газеце такая сатырычная рубрыка “Несцерка смяецца, абураецца...” Ты імгненна рэагаваў на факты безгаспадарчасці, сігналы абыякавых адносінаў да лю-
дзей, і пасля тваіх начных творчых пошукаў у папулярным сярод чытачоў выпуску з’яўляўся ўнушальны па памерах і змесце вершаваны фельетон. Помню твае актуальныя, вострыя артыкулы, высокамастацкія нарысы пра знакамітых землякоў, на прыкладзе якіх вучыўся пісаць сам. Добра памятаю твае словы: “Калі нават усю рэдакцыю адначасна зваліць грып – газета выйдзе ўсё роўна”. Бо стаў сведкам рэальнасці гэтых слоў, калі палова штату сапраўды апынулася на “бальнічным”, і ты, што называецца, з колаў, з галавы ды блакнота дыктаваў чарговы рэпартаж прама на лінатып – грувасткую машыну, якая адлівала газетныя радкі з металу. Яе аператарша Ніна Хмялеўская ледзь паспявала за тваімі думкамі націскаць на клавішы, фарміруючы неабходную матрыцу. І газета прыйшла да чытачоў. Своечасова, са свежымі раённымі навінамі. А калі мяне прызвалі ў войска, ты пераняў маю эстафету кіраўніка раённага літаратурнага аб’яднання “Ясельда”. І наша творчая сябрына працягвала квітнець, буйнець, развівацца. А я, дзякуючы сваёй будучай жонцы ды табе, у вайсковай часці ў Ленінградзе канвертамі атрымліваў кожны новы нумар “Чырвонай звязды”, у тым ліку з апублікаванымі на яе старонках літаратурнымі выпускамі...
Мне здаецца, гэта былі лепшыя гады майго (нашага) маладога бесклапотнага жыцця. Пасля службы ў войску ўсе былыя светлыя парывы паступова пачалі скочвацца з паэтычнага алімпу ўзнёсласці да прозы бытавога рэалізму. Па-першае, мы сталі “жанацікамі”. Ты пазнаёміў мяне са сваёй абранніцай Тамараю. Неўзабаве ў вас нарадзілася дачушка Алёнка. Па-
другое, ты памяняў месца працы – стаў уласным карэспандэнтам абласной газеты “Заря”. Вольнасці для сумесных прыгод-вандровак не ставала. Трэба было клапаціцца пра сем’і, выжываць у віры набіраючага абароты махавіка гарбачоўскай перабудовы. А з цягам часу ты ўвогуле зазбіраўся на сталае месца жыхарства і працы ў Брэст.
Памятаеш, як мы – я, Віця Каўко, Коля Давыдзюк – дапамагалі табе “перавозіцца”. Спускалі па лесвічнаму гармоніку ад дзвярэй тваёй іванаўскай кватэры фрагменты мэблі, пакункі з хатнімі пажыткамі і ладавалі іх у падагнаны да самага пад’езду грузавік. Ты недзе “дастаў” бляшанку сапраўднай растваральнай рыжскай кавы – страшэнны па тым часе дэфіцыт. Бо ў крамах можна было набыць хіба што так званы кававы напой “Каласок” з перапражанага ячменнага зерня. І частаваў нас гэтым боскім напоем, прыгаворваючы: “Кава тады добра заварваецца, калі зверху ўтвараецца жоўценькая пенка...”
І ты з’ехаў, пасля чаго сустракацца сталі яшчэ радзей. Аднак і на адлегласці ты не пакідаў па-за ўвагай мае творчыя здабыткі-памкненні. Пры нагодзе раіў удасканальвацца ў авалоданні мастацка-публіцыстычным жанрам нарыса, падумаць пра перавод на працу ў больш “прэстыжны” абласны друк. Менавіта з тваёй падачы я па нарысе абараніў сваю дыпломную работу на журфаку Бел-
дзяржуніверсітэта. Як, дарэчы, і ты. Але ў цябе да гэтай важнай падзеі акурат дапасавалася выпушчаная выдавецтвам “Ураджай” твая першая кніга “Аўтограф на ніве”...
Урэшце праз пэўны прамежак часу я ўсё ж стаў уласным карэспандэнтам абласной беларускамоўнай газеты “Народная трыбуна”. Перыядычна бачыліся (часцей выпадкова), калі выпадала па справах завітаць у Брэст, або на сходах-мерапрыемствах аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі. І я б і далей быў бы згодны на такія зносіны, нават на віртуальныя дыялогі па “скайпу”. Абы ты толькі быў жывым.
Няўмольны лёс распарадзіўся іншым чынам. У гэтым свеце нам не перакінуцца слоўцам больш ніколі. Зямля табе пухам!
...А памяць не згасае, выштурхоўвае з глыбінных кладовак “шэрага рэчыва” ўсё новыя і новыя, здавалася б, нязначныя, дробязныя фрагменты нашых з табой сумесных стасункаў. Яны ж, на самой справе, неацэнныя, бо не паўторацца...

Валерый КУХАРЧУК,
член Саюза пісьменнікаў Беларусі.
Горад Юціка, штат Нью-Ёрк, ЗША.